آپراکسی گفتار در کودکان (Childhood Apraxia of Speech – CAS) یکی از پیچیدهترین اختلالات گفتار–زبان است که در آن کودک توانایی برنامهریزی و توالیسازی حرکات گفتاری را از دست میدهد. برخلاف اختلالات رایج تلفظ یا مشکلات تأخیر گفتار، در آپراکسی، کودک میداند چه میخواهد بگوید، اما مغز نمیتواند پیام دقیق حرکتی را به ماهیچههای گفتاری (لب، زبان، فک) ارسال کند. نتیجه آن گفتاری نامنظم، تلاشمندی، توقفدار و دشوار برای درک است.
اهمیت شناخت این اختلال در این است که تشخیص زودهنگام و درمان تخصصی میتواند کیفیت زندگی کودک، مهارتهای ارتباطی، اعتمادبهنفس و پیشرفت تحصیلی او را به شکل چشمگیری بهبود بخشد. بسیاری از والدین تا سالها تصور میکنند کودکشان تنها «کمی دیر حرف میزند»، در حالیکه تأخیر در درمان، روند یادگیری را سختتر میکند.
در این مقاله جامع، بهصورت مرحلهبهمرحله به تعریف آپراکسی، محل ایجاد مشکل، علائم قطعی، نشانههای هشداردهنده در سنین مختلف، تفاوت آن با سایر اختلالات گفتاری و اهمیت درمان تخصصی میپردازیم.
آپراکسی گفتار چیست؟
آپراکسی گفتار یک اختلال عصبتکاملی است که در آن مغز قادر به برنامهریزی صحیح حرکات گفتاری نیست. مسیرهای عصبی که باید توالی دقیق صداها و حرکات را تعیین کنند، دچار سردرگمی و بینظمی میشوند. به بیان سادهتر:
🔹 کودک میخواهد صحبت کند
🔹 مغز پیام را میفهمد
🔹 اما نمیتواند به عضلات دهان فرمان دقیق بدهد
این اختلال هیچ ارتباطی با ضعف عضله، کمهوشی، اوتیسم یا شنوایی ندارد؛ بلکه یک اختلال حرکتی–برنامهریزی است.
چرا آپراکسی رخ میدهد؟
علت دقیق آپراکسی هنوز ناشناخته است، اما پژوهشها به چند عامل اشاره میکنند:
1. اختلال در مسیرهای حرکتی مغز
مغز برای تولید یک واژه ساده مانند «بابا» باید دهها فرمان حرکتی دقیق صادر کند. در آپراکسی، این مسیرها دچار اشکال در نظمدهی، توالیسازی یا انتقال پیام میشوند.
2. عوامل ژنتیکی
در برخی کودکان، سابقه خانوادگی اختلالات گفتاری–حرکتی دیده میشود. ژن FOX-P2 در برخی مطالعات با آپراکسی مرتبط شناخته شده است.
3. همراهی با برخی اختلالات عصبرشدی
گاهی همراه با اختلالهای یادگیری، توجه یا هماهنگی حرکتی دیده میشود، اما الزاماً علت نیست.
علائم اصلی آپراکسی گفتار
علائم آپراکسی طیفی و متغیر هستند. تشخیص تنها توسط گفتاردرمانگر متخصص امکانپذیر است، اما نشانههای اصلی بهطور عمومی شامل موارد زیر است:
۱. خطاهای گفتاری ناپایدار و غیرقابل پیشبینی
کودک ممکن است یک کلمه را پنج بار تکرار کند و هر بار به شکلی متفاوت تولید کند. برای مثال:
این تغییرات تصادفی یکی از مهمترین علائم آپراکسی است.
۲. دشواری در انتقال از یک صدا به صدای دیگر
کودک در ترکیب صداها مشکل دارد. ممکن است تکصدا را خوب بگوید اما در کلمه دچار توقف و گیر شود.
۳. تلاشمندی شدید هنگام حرفزدن
ممکن است کودک هنگام گفتن یک کلمه:
-
دهان را چندبار باز و بسته کند
-
زبان را بیهدف جابهجا کند
-
با زور و فشار صدا را بیرون بدهد
این تلاشها نشاندهنده برنامهریزی دشوار برای حرکت هستند.
۴. اختلال در ریتم، آهنگ و ملودی گفتار
کودکان آپراکسی معمولاً زَکْت یا تکواژهای حرف میزنند. زیر و بمی صدا طبیعی نیست و الگوهای آهنگین گفتار آسیب میبیند.
۵. مشکلات شدید در بیان هجاها و توالیها
کلماتی مانند: «بابا»، «موسیقی»، «سیبزمینی» برای آنها دشوارتر از صداهای منفرد هستند.
۶. واکههای نادرست
برعکس دیگر اختلالات گفتاری، در آپراکسی حتی واکـهها (a, e, o, i) نیز غیرطبیعی تولید میشوند.
۷. فهم بالا – بیان کم
کودک معمولاً همهچیز را میفهمد اما نمیتواند بیان کند. این شکاف بین فهم و گفتار بسیار مهم است.
نشانههای هشداردهنده آپراکسی در سنین مختلف
۱. زیر ۲ سال
-
دیر شروع کردن گفتار
-
تعداد واژههای کم
-
واکنشهای غیرکلامی بیشتر از کلامی
-
عدم تقلید صداهای ساده
۲. بین ۲ تا ۳ سال
-
ناتوانی در تقلید کلمات جدید
-
تولیدهای نامنظم
-
استفاده زیاد از ایما و اشاره
-
عدم پیشرفت در تعداد کلمات
۳. بالای ۳ سال
-
صحبت نامفهوم حتی برای والدین
-
غلطهای گفتاری متفاوت در هر بار تکرار
-
توقفهای زیاد بین صداها
-
مشکل در تکرار هجاهای ساده
-
مشکل در واژههای چندهجایی
-
ملودی گفتار غیرعادی
تفاوت آپراکسی با سایر اختلالات گفتاری
بسیاری از والدین آپراکسی را با تأخیر گفتار یا اختلالات تلفظ اشتباه میگیرند.
آپراکسی با تأخیر گفتار فرق دارد، چون:
-
در تأخیر گفتار کودک نمیخواهد یا نمیداند چه بگوید
-
در آپراکسی کودک میخواهد ولی نمیتواند درست برنامهریزی کند
آپراکسی با مشکل تلفظ فرق دارد، چون:
-
در تلفظ، کودک جایگاه یک صدا را اشتباه میگوید
-
در آپراکسی کودک در انتخاب و توالیسازی حرکات مشکل دارد
چگونه آپراکسی تشخیص داده میشود؟
تشخیص تنها با آزمونهای حرکتی–واجی تخصصی انجام میشود. گفتاردرمانگر بررسی میکند:
-
دقت در توالیهای حرکتی
-
توانایی تولید هجاهای تکراری
-
پایداری یا ناپایداری خطاها
-
هماهنگی لب، زبان و فک
-
ریتم و آهنگ گفتار
-
واکنش کودک به نشانههای کمکی
اگر آپراکسی درمان نشود چه میشود؟
عدم درمان بهموقع میتواند پیامدهایی مانند:
-
مشکلات شدید در مدرسه
-
ضعف خواندن و نوشتن
-
کاهش اعتمادبهنفس
-
کنارهگیری اجتماعی
-
اضطراب هنگام مکالمه
-
وابستگی به والدین برای بیان نیازها
ایجاد کند.
آپراکسی گفتار اختلالی پیچیده اما قابل درمان است، بهشرط آنکه کودک توسط تیم حرفهای ارزیابی و با روشهای تخصصی مانند درمان مبتنی بر بازآموزی حرکتی و روش DTTC تحت درمان قرار گیرد. تشخیص زودهنگام، پیگیری مداوم والدین و اجرای دقیق تمرینها میتواند آینده ارتباطی کودک را بهطور چشمگیری تغییر دهد.
در صورتی که والدین نشانههای گفتهشده را در کودک خود مشاهده میکنند، ارزیابی تخصصی در گفتار توانگستر کرج میتواند نقطه آغاز مسیر درمان باشد.
📍 کرج، رجاییشهر، بلوار انقلاب
📞 09121623463
🌐 digispeech.ir
اینستاگرام: @siavashataee – @goftatavangostar – @Device_speech_aid
